از دید دیگران، حميده هیچ مشکلی ندارد. 26 ساله است و ظاهر جذابی دارد. در محیط اداره خوش اخلاق بوده و در انجام وظایفش دقت خوبی دارد. البته برخی رفتارهایش تعجب برانگیز است. مجرد است و علاقه­ ای هم به ازدواج نشان نمی­ دهد. هرگز در محافل زنانه­ ای که همکاران در خانه­ هاشان برگزار می­ کنند شرکت نمی­ کند و هر بار بهانه­ ای می­ آورد. اواخر هر ماه، کار شرکت زیادتر می­ شود و فشار کاری بیشتر. در این روزها اگر به رفتار حميده دقت کنید، متوجه می­ شوید که رفتارهای عجیبی دارد. مدام به پیشانی­ اش دست می­ کشد و با سربندی که همیشه زیر مقنعه به سر دارد، بازی می­ کند و دستشویی رفتن­ش هم بیش از اندازه طول می­ کشد. حميده در دستشویی را که از داخل قفل می­ کند، مقنعه و سربندش را در می­ آورد و شروع به کندن موهای سرش می­ کند و این کار را آن­ قدر ادامه می­ دهد تا تنش و اضطرابش کاهش یابد. به علت این رفتار، بخش عمده ­ای از سمت راست سرش کاملاً خالی شده است. علت مهمانی نرفتن او نيز همین موضوع است: جایی که لازم باشد مقنعه­ اش را دربیاورد، نمی ­رود؛ خواه جلسه دوستانه باشد، خواه مهمانی خانوادگی. هشت سال است که از این مساله رنج می­ برد. مدتی هم ابرو و مژه­هایش را می­ کند، ولی هر طور بود کندن مو را به موهای سرش محدود کرد. خانواده‌اش از مشکل او آگاه هستند، ولی تنبیه­ و تشویق­ تاکنون سودی نداشته است.

وضعیت کامران به مراتب بدتر است. کامران از 12 سالگی شروع به کندن موهایش کرده. اوایل مشکل چندان حاد نبود. با افزایش سن، کندن موها بیشتر و بیشتر شد. با رسیدن به سن بلوغ و روییدن موهای صورت، شروع به کندن آن­ها هم کرد. با این که اکنون 22 ساله است، به یاد نمی­ آورد که هیچ وقت نیازی به اصلاح صورت داشته باشد: همیشه همه موهای صورتش را کنده است. چند باری به اصرار خانواده به پزشک و روانپزشک مراجعه کرده است، ولی هیچ گاه نتوانست کندن مو را به مدت زیادی ترک کند. کامران به علت این مشکل از خدمت سربازی معاف شد. اولین بار همان جا بود که اسم بیماری­ اش را روی پرونده­ دید: «تریکوتیلومانیا» یا «مو کنی وسواسی». بعد از دیپلم نتوانست درسش را ادامه بدهد و به دنبال کار هم نرفت. چند سالی است که کامران در خانه، از راه تایپ کردن پایان­ نامه گذران زندگی می­ کند، ولی خودش می­ داند که توانایی­ هایش بیش از این­ها است. تا جای ممکن از خانه خارج نمی­ شود و در تابستان و زمستان کلاه به سر می­ گذارد.

 

 

تعریف اختلال

تریکوتیلومانیا در دسته اختلالات کنترل تکانه قرار دارد. ويژگي اختلالات کنترل تکانه، ناتوانی فرد در مقاومت در برابر یک تکانه یا وسوسه شدید انجام رفتاری است که برای او یا دیگران زیان دارد. فرد مبتلا به تریکوتیلومانیا پيش از کندن مو، میل شدیدی به این کار پیدا می­ کند که پس از مدتی تبدیل به تنش می شود. کندن مو به فرد آرامش، و گاهی اوقات لذت می دهد. ولی بلافاصله پس از انجام این عمل، عذاب وجدان شدیدی به سراغ او می آید و خود را با برچسب­هایی از قبیل بی عرضه، بی اراده، و روانی آزار می دهد.

 

شیوع

برآوردها نشان می­ دهد که 1 تا 3 درصد جامعه مبتلا به این اختلال هستند. شیوع این اختلال در زنان به مراتب بیش از مردان است و با توجه اهمیت بیشتر زیبایی ظاهر برای بانوان، احتمال جستجوی درمان از طرف زنان هم بیشتر است. سن شروع موکنی وسواسی از کودکی تا نوجوانی است، هرچند ممکن است فرد در سنین بالاتر نیز به این اختلال مبتلا شود.

 

این اختلال می تواند چقدر شدید باشد؟

«مو کنی وسواسی» یا «تریکوتیلومانیا» درجات و انواع مختلفی دارد. معمول ترین منطقه کندن مو، سر است، به ويژه جلو و فرق سر. کندن ابرو، مژه و موی صورت هم رایج است و در مواردی کندن موهای زائد بدن نیز مشاهده می شود. برخی بیماران تنها با موهای خود بازی کرده و یا آن­ها را می کشند؛ برخی دیگر، موها را از وسط نصف می کنند. در برخی موارد، بیمار پس از کندن مو، ریشه آن را مزمزه کرده و حتی می خورد. معمولاً فرد آن­قدر به کندن مو ادامه می دهد که کمبود مو در منطقه مشخص می شود. از این جا است که بیمار تلاش می کند به روش های مختلف نگذارد دیگران به مشکل او پی ببرند: موهایش را به نوع خاصی شانه می­کند، کلاه به سر می­گذارد، جایی نمی­رود که مجبور باشد کلاه يا روسری­اش را بردارد، روابط اجتماعی اش را محدود می­کند، و گاهی موهایش را از ته می­تراشد (مردان بیشتر دست به این کار می­زنند، ولی گاهي دیده شده که زنان هم موهای خود را از ته تراشیده اند، بلکه این عادت از سرشان بیافتد).

مدت بیماری می­تواند متفاوت باشد. برای برخی، کندن مو امری گذرا است. ولی برای عده­‌اي دیگر، این اختلال طولانی مدت است و می­تواند چند دهه به درازا بکشد. درباره علل بروز این اختلال گمانه زنی های مختلفی شده است. وراثت می­تواند در بروز آن نقش داشته باشد و به علت لذت­بخش بودن این عمل برای فرد، ترک کردن آن روز به روز دشوارتر می­شود.

شاید در نگاه نخست ابتلا به این اختلال چندان موضوع مهمی به نظر نرسد: کندن چند تار مو که بیماری نیست! ولی باید سعی کنید خود را جای این افراد بگذاريد. تصور کنید موهای قسمتی از سر شما کاملا خالی شده است. یا به ابرو و مژه هایتان آسیب جدی وارد شده. در این صورت چه خواهيد کرد؟ بخشي از مشکل، ظاهر شما است. تا کی می­توانید این موضوع را از ديگران پنهان کنید؟ فکر می­کنید روابط اجتماعی تان چقدر از این مشکل متاثر مي­شود؟ تا کی می­توانید از دیگران کناره بگيريد؟ مهمانی ها، جمع های دوستانه، استخر و سایر فعاليت­هاي تفریحی را از دست خواهید داد. موضوع ازدواج هم مطرح است. باید این موضوع را با نامزد یا همسر آینده تان مطرح کنید. آیا دیگران با این موضوع کنار می آیند؟ از طرف دیگر، وقتی چندین بار تلاش کنید یک رفتار را ترک کنید و شکست بخورید، رنج می­کشید و احساس گناه خواهید کرد.

آیا این اختلال درمان هم دارد؟

برخی بیماران برای رفع مشکل خود به متخصصان پوست و زیبایی مراجعه می­کنند. ناگفته پیدا است که مداخله هایی همچون تقویت مو و کاشت مو موثر نخواهد بود. ابتدا باید تریکوتیلومانیا درمان شود. نکته امیدوارکننده این است که کندن مو، معمولاً موجب آسیب دائمی به ریشه مو نمی­شود و پس از بهبود اختلال، موها دوباره رشد می­کنند، هرچند ممکن است به خوبی روز اول نشوند. تنها در این مرحله است که می­توان از متخصص پوست و مو برای بهبود کمک گرفت.

برای درمان این اختلال روش­های مختلفی پیشنهاد شده است. تحقیقات مختلف نشان می دهد درمان های شناختی- رفتاری و درمان دارویی از سایر درمان ها موثرتر هستند. در درمان های روانشناختی، فرد یاد می گیرد با این میل شدید چگونه برخورد کند و چطور رفتارهای وسواسی را ترک کند.